HMANAH
NUNHLUI A CHUL TAWH HNU TIH HLA PHUAHTU REV. P.D.
SENA
Rev.
P.D. Sena hi kum 1901 May thla khan Mizoram chhim lama Rungnawla khua
Kawlhawkah a piang a. A pa Hangkhawia Siakeng, a nu Kawlrehlovi Kawlni a ni.
Rev. Sena hi ‘P.D.SENA’ tiin kan hre lar ta hle a, ‘SENA’ tih hi a naupan laia
an koh duatna a ni a; a hming tak chu PIANGDAILOVA a ni. Tichuan P.D. tih chu
Pangdailova tihna a nih tak
chu.
Champhaia
kum li a awm hnuin 1983 khan Kawlkulhah sawn a ni a. Kum sawmhnih lai a awm.
Kawlkulha a awm lai hian a nupui pahnihna Tlauzingi Hmar chu 21st June
’52 khan a sun leh a. Hemi tum hian hla pahnih a phuah nghe nghe. Kum 1959 khan
Durtlang ah sawm a ni leh ta a. Heta a awm lai hian a nupui pathumna pawh a sun
leh hlauh bawk. Heti taka vanduaina a tawk zing chung pawh hian a vui ngai lova
hlim takin Pathian a pawl zawk thin. Kum 1968 khan a hna atangin a
chawl(Pension) ta a. Tichuan rinawm taka a rawng a lo bawl thin ‘Lalpa’ hnenah
25th April 1974 khan a chawl hlen ta a, Durtlang thlanmualah
ropui taka vui liam a ni.
Mi
danglam tak, chantawka lungawi thei mi, mahni hnaa rinawm, mi nun tlang leh
rimawi leh hla phuah thiam tak a ni. A nunkawng bumbohvin kawng tam takah
vanduai hle mah se, fanau lamah a vannei hle. A fate zingah mi pathum lai,
Lalbiakveli, Zaikungi leh Thanseia ten an hna an thawh that avangin chawimawina
Tangkapui(National Award) an dawng a ni.
P.D.
Sena hi Music lama tui leh thiam, Zofate zinga Solfa thiam ber pawl a ni awm e.
A hla phuahte pawh Solfa mawi tak takin a rem thlap thin a. Amah hi zaithiam
tak leh lengkhawm zai lamah pawh tui tak a nih avangin a hla phuah thenkhat
pawh Mizo lengkhawm hla thluka sak chi a ni reng a. A hla phuah kan hriat theih
chin chu 6(paruk) a ni a, heng zianga pakhat hi chu Pathian lam hawi hran lo a
nit tlat. Tin, sap hla atanga lehlin kan hmuh theih pawh 6(paruk) bawk a ni.
P.D. Sena hla phuah hi hlawm lian pui pui ah a then theih awm e.
1.
Khawhar Hla
2.
Lawmna lam hla
3.
Khawtlang lunglen
4.
Ama tawrhna chungchang a phuahna.
Khawhar
Hla:
Mizote zingah hian P.D. Sena aia rethei leh khawngaihthlak hi an tam lo hle awm
e. Lusunna lamah pawh a tuar nasatzia chu, a nu leh a pa a sun a, fa pahnih a
sun a, nupui pathum a sun bawk a ni. Heti khawpa lu a sun nasat avang hian
khawhar hla tha tak tak a lo phuah ve pawh hi a awm lo lem love.
Kum
1936 January thla laihawlah a nupui Saizovi a sun tum khan a khawhar chuan he
hla mawi leh sak nuam tak:
Hringhniang
nau ang a tap,
Lunglam
ka vai ruai e;
Dar
ang lenna sumtual ka en,
A
chun riang ka tawng lo.,
tih
hi a phuah a. A hla phuah dang, chang khata tlar ruk zel awm:
Hmanah
nun hlui a chul tawh hnu,
A
lanna tlang awm maw!
tih
thluk lo siam saktu Patea bawk kha a thluk a siam tir leh a. A hla thluk a lo
siam sak hmasa zawk kha Patea hian chang khata tlar li zel awma a lo siam rem
pui tawh avangin, he hla hi chu a tih danglam sak hreh ve ta deuhva, a thu tih
danglamsak lovin a thluk a lo siamsak leh ta a ni.
He
hla atang hian a ngaihtuahna ril takah Mizo sakhaw hmasa khan hmun a luahin
thui tak a kaihruai tih a hriat theih a. Pastor Chhawna te ang bawkin a hla
thuah hian PIALRAL leh RIHSANG tihte a hmang tangkai hle.
Kawlkulha
an awm hnuin a nupui pahnihna Tluauchhingi Hmar a sun leh ta hlauh mai a. A
fate pathum zinga dam awm chhun Zairemthanga lah chu kum 2 mi chang chang chauh
a la ni si a. Kum chanve dawn lai chu Bial a fan theih loh phah a. Hetih
lai hian Tluangchhingi thlalak chu an inchhungah chuan a tar kalh mai a. An
fapa Zairemthanga chu a nu thlalak ngen chuan a tap chiam chiam mai thin a ni.
P.D. Sena chuan insum har a tiin a mittui a luang zung zung thin a. Tichuan hla
mawi tak rawn phuah chhuakin
Fam
ngaih zun leng a tho leh e,
Thal
favang fur khaw thiang hnuaiah
Chungkhaw
ri leh hlimthla lengin,
Lunglen
a din thar leh e.,
a
han ti leh ta a. An fa senin a nu thlalak a ngen a a tap a tap mai chu a nu
chuan rawn thlir vein a lainat ve turzia suangtuah chungin a han puang zui a:
Rawn
thlir ve maw rauthla lengin,
Awih
lai a nuam ve dawn mang e,
A
chun rihsang kai hnu hlimthla,
A
hrai riangin lo ngen e.,
a
han tih meuh chuan a chanchin hre chiangtute biangah mittui a luang hnem ngiang
a ni awm asin.
Kum
tawp lam, Krismas dawn hnaih chuan Bial fangin a zin chhuak ve ta a. Lusun
khawhar dangte ang bawkin a kalna lam apiangah chuan a nupui mual liam tawh hnu
chu awm mai dawnin a suangtuah a. A han kal thlen meuh chuan thehmeh ang vang
vang a lo nil leh mai sai thin a. In lamah a lo haw leh pawh chuan ni danga a
zin haw lo lawm thintu kha a lo awm tawh si lova, a hla chang tikimtu ah :
Hnem
thiam awm maw zawleng zingah,
Lunghnemtu
tawn ka nuam mang e;
Ka
tap ka zawng hmar tlang tluanin,
Siang
lawi tur ka tlei chuang lo.,
a ti
ta a ni. Tichuan he hla chu kum 1942 kum tawp lama a phuah a ni a, Pathian lam
tel hauh lova a phuah awm chhun a ni. Pastor mah nise a tuar hi a namen loh em
avangin khawvel thil taka inngaihtuah lungchhiat chang a han nei ve pawh hi
hriatthiam awm khawp mai.
Lawmna
lam Hla: Rev. P.D. Sena hi rethei taka lo seilian mah
ni se, Pathiana lawm thei tak a ni a. Lunleng thei mi tan lo chuan zai tui a
harin, hlim thei mi tan lo chuan Solfa zaia tui hi a harsa em em a. Rev. P.D.
Sena solfa zaia a tui em em hian mi hlim thei tak a nih a ti chiang hle.
Zaipawl hruaitu hlun a ni a, nuam pawh a ti hle thin.
A
hla phuah zingah hian Krismas hla mawi leh lar, sak nuam tak a awm a. Chu chu:
An
fakna ri chuan van a nghawr vel a;
Lei
chunga Lalber thar lo piang chu fak ru,
Hlimna
leh lawmn a lo luangliam ta.,
tih
hi a ni. He hlaah ringawt pawh hian hlim leh lawmna lam tawngkam a hman thinzia
a lang chiang hle a. ‘Fakna, fakru, hlimna, lawman, lawm se, hlimin,
chawimawi, ropui, zaiin, rimawi, fak hla sa, enna leh Halleluia tih
tawngkam a hmang thla chuai mai hian a hla hi hlim leh lawmna lama nih angin
HLIM taka sak tur a nih zia a ti chiang thei hle awm e. A chang khatna tawp a
“Hlimna leh lawmna a lo luangliam ta” a han tihte hian a hlimna leh lawmna
thukzia a ti chiang hle. Krismas boruakin min han chim meuh hi chuan Zan thiang
re hang reih rawihah “Aw Bethlehema nau paing chu fak ru” kan ti thuai mai thin
zawng a nih hi. A chang tawp berah chuan duhthawh tih hriat takin Pathian fak
turin mi zawng zawng a han sawm a:
Aw hun lawmawmah amah I fak ang,
Zaiin
fak ila, thil ri mawi zawng nen;
Kan
aw neih chhun zawngin fak hla I sa ang,
Enna
a thleng ta, thimna a kiang ang.,
Mizo
Kristiante hian Krismas hla chu kan nei thahnem viau a. Kum thar lawmna lam hla
erawh chu kan nei thahnem lo hle thung a. Chu chu hriain Kumthar lawmna hla
mawi tak:
Lalpa
I hmangaihna vang hian,
Kan
sualte min ngaidam la… (KHB No. 496)
a
phuah hi a Solfa pawh amahin a rem nghal vek. A solfa thiamzia
tichiangtu tha tak pakhat a ni awm e. He hla atang hian rinna kawngah pawh mi
puitling tak a ni tih a hrait theih a. Mahni inhlan tharna leh Pathian malsawm
dilna hla tha tak a ni. Mizoram pum huapah pawh Kohhran hruaitu pawimawh tling
tham a ni bawk a, ngaihtuahna zau tak a hmang thin tih a chiang khawp mai. Mizo
chi hrang hrang leh boruak chi hrang hrang mila hla a phuah thiam hi a fakawmna
tak pakhat chu a ni.
Khawtlang
lunglen: Rev P.D. Sena hi khawtlang lunglen la na ve
tak mai a ni a. Khawvel awmphung pangngai (nature) hrim hrim pawh hian a lung a
ti leng zual thin a. Chu chu a hla hmun hnih laiah a tilang nghe nghe:
Thal
favang furkhaw thiang hnuaiah,
Chung
khaw ri leh hlimthla lengin,
Lunglen
a din thar leh e., tih leh
Chung
khua lo ri thinlai a nghawr,
Nunhlui
ka ngai zual thin;
Lal
lai par tlan lenrual kim leh,
Rihsang
kai min ngaih tir.,
tihah
te hian a chiang hle awm e.
Hetianga
pa lunglei thei tak a nih nak alai hian Tirhkoh leh School endiktu
hna a thawh kawp avangin a zin tamin a zin zau hle mai a, a lunglen a ti zual
hle thin. Tumkhat chu a hnathawhna hlui ‘Local Pringting Press’ awmna tlangah
sawn an thiante nen an inkhawm lain a thian kawmngeih em em Thangchuanga (Biate
lal) leh Lakherha te awmna Biate khaw chung zawnah chhum dum nal nal hi a han
hmu a. Chutih lai chuan khawpui a lo ri dar dar bawk a, a chunga ka han tarlan
tak hla chang khi a rawn phuah chhuak ta a ni. A chang bulah chuan :
Hmanah
nunhlui a chul tawh hnu,
A
lanna tlang awm maw?
Chuan
zel ila romei karah,
Nghilhni
a awm dawn lo.,
tiin
a tan a. He tih hun hi kum 1931 emaw 1932 vel kha a ni. A hma lama sawi tawh
angin a phuah tirh chuan changkhatah tlar ruk zel a dah a. A thluk lo siamsaktu
Pu Patea’n tlar li zelin a lo siam remsak a ni.
He
hla a phuah hian a rilruin PATHIAN lam a ngaihtuah hran lova. Khawtlang lunglen
chu hlain a phuah chhuak ve phawng mai a ni. Khawvela lunglen, khawhar chi
hrang hrang hi a fawm kual a ni ber a. Mahse Tirhkoh meuhvin hla phuah hmasak
bera Pathian lam tel hauh lova hla han phuah chu Kohhran hruaitute leh mi tam
takin an hriat thiam loh a hlauh leh tak deuh avangin a chang nawnah
hian :
Min
hnem la Lal Imanuael
Tahlai
ka bang ang e;
Khuarel
ngaih chu tlang romei angin,
A
lo kiang leh ang a.,
tih
hi a zep tel ta a ni. Chang hnihnaa ‘Lal lai par tlan’ a tih pawh hi Pathian
lam a sawina ni lovin Biate Lal Thangchuanga khuaa hlim taka an inkhawm hum lai
hlimawzia a sawina a ni. A hla hrang hrangah hian khawtlang lunglen thu hi a
zep thluah mai. A nun a hneh em vang pawh a ni ang a, a mithi ngaih lunglenna
hi a telh deuh ziah bawk.
Ama
tawrhna chungchanga a phuahna: Rev. P. D. Sena tuarna
zawng zawng hi ngun taka ngaihtuah chuan mihring mihrinna atang ngawt chuan
tuar thiam rual a ni lova. Pathian hriatna leh tihna atang chauh lo chuan tuman
an tuar thiam lo vang tih awl tak a ni. Tichuan a tawrhna chungchangah:
Lungngaih
ni leh lawmlai niah hian,
Lal
Isuan min ngaihsak ngai em?
Buaina
ten min chim ka kawng a sei lua,
Ka
lo chau ta phurrit tak nen.,
a
han ti zui leh a. A tuarna nasatzia hi Lal Isua pawhin ngaihnep sak lovin a
ring ni ngei tur a ni. Heng a turna zawng zawngah hian Lal Isuan a ensan lova,
a ngaihsak fo zawk a ni tih hre chianin:
Ka
lungngaihin a ti na,
Ngui
chang ni leh zankhua rei hlauhawm hnuaiah,
Min
ngaihsak tih ka hria.
a lo
ti thei ta a ni. Ama nun ngeiin a tawng atanga hla phuah thin a nih avangin
tuarna chungchang hi a fiah em em a. Heng a hla kan tarlan takahte hian rairah,
riang, vai, lungngai, lungchhia, lungduh then leh rihsang kai tihte hi
a hmang rim em em a, awmze nghet tak neiin a hmang a ni ber mai.
A
hla phuah zawng zawng kan chhuah kim mai thieh rih loh avangin kimchang takin
tar lan a ni ta rih lova, la chhui zui mek zel a ni.
Hla
lehlin lam: Rev. P.D. Sena sulhnu pawimawh tak kan hmuh
theih chu, Lehkhabu hlu tak, Hla leh phuahtu tih a siam hi a ni a. Kristian Hla
Bu-a Hla phuahtu chanchin leh Mizo tawng letlingtu hming a tarlang a. He
lehkhabu hi tangkai tak a ni a, a la tangkai deuh deuh dawn bawk a ni. Hetiang
lehkhabu hlu leh tangkai a lo siam thei hi a chhuanawm tak zet a ni.
He
ama lehkhabu siam ngei kan en atang pawh hian Kristian Hla Bu No. 408-na
“Thlamuanna lawmawm chu” tih hi ama lehlin nilovin Rev. Taisena lehlin niin a
lang. Kristian Hla Buah hian Rev. P.D. Sena lehlin angin dah mah sela, amah
ngeiin Rev. Taisena No. 38 na pawh hi dah a nih hmel hle.
Rev.
P.D. Sena hla phuah kan hmuh theih te:
2.
Chanchin lawmawm Angel ho thu ngai
r’u - KHB
No. 99
3.
Hrinhniang nau ang tap - KHB
No. 250
4.
Fam ngaih zunleng a tho leh
e -
5.
Lalpa i hmangaihna vang
hian - KHB
No. 496
6.
Lungngaihni leh lawmlainiah hian - KHTB
no. 89
Rev.
P. D. Sena hla lehlin kan hmuh theih te:
2.
Lalpa khawvel mi thim
zingah - KHB
No. 313
3.
Aw van hriatna hlu tak
chu - KHTB
No. 74
4.
Lalpan Bethani a thlenin
5.
Along the river of time we
glide - tih
pawh hi Mizo tawngin a letling ngei tih kan hria a. Mahse a sulhnu kan hai
chhuak thei mai rih lo a ni.
6.
Ngai teh u, pa hmangaihna
chu - KHB
No. 38
-Source - Ramhmangaiha Ralte
0 comments:
Post a Comment